3. Πρώτα απ' όλα, ας ακούσουμε τις λέξεις σύμφωνα και με την προειδοποίηση του Thomas Szasz (2006) ότι «ο πόλεμος για τον έλεγχο του κόσμου είναι πόλεμος ορισμών». Συνοδεύω σημαίνει βρίσκομαι μαζί, πηγαίνω μαζί, κάνω μαζί, ακολουθώ και συντονίζω το βήμα μου. Παρεμβαίνω σημαίνει είτε εμπλέκομαι ενεργά σε μια διαδικασία με σκοπό να την αλλάξω και να αποκαταστήσω μια κατάσταση είτε ανακατεύομαι σε υποθέσεις που συνήθως δεν με αφορούν. Πρώιμα σημαίνει πρόωρα, κάτι που ωριμάζει πριν την ώρα του. Και ψύχωση σημαίνει τι άλλο πέρα από την απώλεια επαφής με την πραγματικότητα. Ποια πραγματικότητα όμως; Των τεσσάρων διαστάσεων που γνωρίζουμε και αντιλαμβανόμαστε ή των είκοσι επτά που έχουν φτάσει να ερευνούν ορισμένοι θεωρητικοί φυσικοί (Malik κ.ά., 2014); Της εμπρόθετης επιλογής που αποκλείει ή αναβάλλει κάθε άλλο σενάριο ή της κβαντικής επιλογής που οδηγεί σε άπειρη διακλάδωση, όπου και πραγματώνεται κάθε δυνατό ενδεχόμενο (Tegmark, 2003); Ή μήπως ζούμε σε μια εικονική πραγματικότητα, σε μια προσομοίωση υπολογιστή όπως λένε κάποιοι άλλοι (Bostrom, 2003);
      Όταν ένα άτομο βρίσκεται εν μέσω μιας ψυχωσικής εμπειρίας, συχνά περιγράφει τον κόσμο όχι «όπως είναι και τον γνωρίζουμε», αλλά όπως θα μπορούσε να είναι. Οι γραμμικές αιτίες θολώνουν, τα σημαινόμενα ρευστοποιούνται, ο χρόνος συστρέφεται, τα νοήματα διακλαδώνονται. Εμπειρίες που το κανονιστικό φαντασιακό ονομάζει παραλήρημα, σύγχυση, αποπροσανατολισμό, μοιάζουν ύποπτα «κβαντικές». Μην και η ψύχωση είναι μια μορφή κβαντικής σκέψης, ένας εναλλακτικός τρόπος πλοήγησης στο πολυσύμπαν; Μια φωνή ενός κόσμου που δεν χωρά στην τυπική πραγματικότητα και κραυγάζει για παραδειγματική ρήξη όπως θα έλεγε ο Thomas Kuhn (2008); Γιατί να είναι η ψύχωση διαταραχή λοιπόν και όχι δική μας αδυναμία να αντιληφθούμε αυτό που ακούνε ή βλέπουν ή σκέφτονται ή νιώθουν οι προσωρινά κατοικούντες σε μια ενδεχομένως εναλλακτική πραγματικότητα;
      Αντί της ακύρωσης του παραληρήματος ως μη πραγματικού, η αφοσιωμένη παρουσία δημιουργεί όντως τις προϋποθέσεις να συνομιλήσουμε με αυτό αν αφεθούμε στις ψυχωτικές – δημιουργικές μας ικανότητες. Αν σταθούμε με απορία, ειλικρίνεια, σεβασμό και θαυμασμό απέναντί τους, αντί να απορρίψουμε τεμπέλικα τις εμπειρίες αυτές ως παθολογικές. Μπορούμε να ρωτήσουμε τι θέλουν να μας πουν και κυρίως τι θέλουμε να ακούμε. Αρκεί να θέλουμε να συνδεθούμε όπως είναι ο Άλλος και όχι όπως θα έπρεπε να είναι, όπως μας βολεύει να είναι. Αν καταφέρουμε να ξεπεράσουμε τη δική μας αβολοσύνη, τότε θα μπορέσουμε να ρωτήσουμε όχι «τι φταίει;» αλλά «πώς είμαστε εδώ μαζί;» και αυτό που θα μείνει δεν θα είναι η απαίτηση της επικρατούσας φυσιολογικότητας αλλά το πως φερθήκαμε η μία στον άλλον.
      Δυστυχώς, οι κοινωνικές επιστήμες αντί να εμπνέουν και να πρωτοστατούν, συνεχίζουν να έπονται ασθμαίνοντας των υποθέσεων εργασίας και των συμπερασμάτων των φυσικών επιστημών. Ας μην ξεχνάμε πως και η συστημική θεραπεία έτσι ξεπήδησε. Εξού και εξακολουθούμε να υπερασπιζόμαστε κατά κόρον στο πεδίο της ψυχικής υγείας  ουδέτερες και αντικειμενικές μεθοδολογίες κλινικής ακρίβειας και μετρήσιμης αποτελεσματικότητας, ακόμα και όταν δεν ταιριάζουν σε πολυσύνθετα και δαιδαλώδη ανθρώπινα συστήματα. Άραγε πόσες αποτυχίες και πόσα αδιέξοδα του κυρίαρχου μοντέλου χρειαζόμαστε για να αντιτάξουμε ένα άλλο παράδειγμα αλληλέγγυας πλην οριοθετημένης σχέσης και ανοιχτού πλην στοχευμένου διαλόγου; Τι χρειάζεται για να περάσουμε από τη διόρθωση μιας φανταστικής βλάβης από μια υπεροπτική και πανοπτική θέση στην αμοιβαία φροντίδα στη βάση μιας κοινής μοίρας όπου σήμερα εσύ, αύριο ίσως εγώ; Γιατί στις νησίδες πραγματικότητας πολύ μέσα στην οξεία ψυχωσική φάση περιλαμβάνονται και οι στιγμές στις οποίες τα φροντιζόμενα πρόσωπα διεκδικούν να φροντίσουν τις συνοδούς, ενώ σε μια δομημένη κλινική συνέντευξη που μετράει ανθρώπινα χαρακτηριστικά με έναν εξω-ανθρώπινο τρόπο, τα ίδια άτομα το πιθανότερο είναι πως θα πάτωναν σε σκορ ενσυναίσθησης.

      4. Η «κβαντική σκέψη» δεν είναι τεχνικός όρος· είναι μεταφορά. Στην κβαντική φυσική, ένα σωματίδιο μπορεί να βρίσκεται σε περισσότερες από μία καταστάσεις ταυτόχρονα – αυτό ονομάζεται υπέρθεση – μέχρι να γίνει μια παρατήρηση, οπότε και θα «καταρρεύσει» σε μία κατάσταση. Αν μεταφέρουμε αυτή την ιδέα στην ανθρώπινη εμπειρία, μπορούμε να φανταστούμε τον εαυτό, την ταυτότητα, την ψυχική κατάσταση ως κάτι ασταθές, πολλαπλό, δυναμικό. Έτσι, ένα πρόσωπο σε κρίση μπορεί κάλλιστα να αισθάνεται ταυτόχρονα και πολύ πολύ έντονα ασφάλεια και απειλή, φόβο και ελευθερία, να επιθυμεί και επαφή και απομόνωση, να ζητά τη βοήθεια μα και να την απορρίπτει, να είναι «και εδώ και αλλού». Η προσέγγιση που συνοδεύει, αντί να ερμηνεύσει βιαστικά και τελεσίδικα, χρειάζεται να αντέξει αυτή την «υπέρθεση», την αμφιθυμία και την αμφιταλάντευση.
      Η ψύχωση, όπως και κάθε ψυχική κρίση, μπορεί να ιδωθεί ως μια φάση υπέρθεσης ταυτοτήτων και δυνατοτήτων. Η κοινωνία συχνά βιάζεται να την παρατηρήσει και να την «καταρρεύσει» σε μια ταυτότητα, μια δυνατότητα, μια αλήθεια: «είσαι σχιζοφρενής», «είσαι διαταραγμένος», «είσαι ανεπαρκής». Η θεραπευτική συνοδεία μπορεί να επιλέξει να μην παρατηρήσει, αλλά να παραμείνει μάρτυρας της υπέρθεσης: δηλαδή να αντέξει την πολυπλοκότητα, να στηρίξει την ενδεχομενικότητα του νοήματος, να επιτρέψει τη ρευστή εξέλιξη χωρίς επιβολή μορφής. Από την άλλη, η πρώιμη παρέμβαση βασίζεται σε ταχύ προσδιορισμό: τι λάθος υπάρχει εδώ και πώς το διορθώνουμε. Η συνοδεία επιτρέπει χώρο και χρόνο στο ασχημάτιστο, συνυπάρχει με την ασάφεια και την αβεβαιότητα. Αντί να διαχωρίσει μονοσήμαντα το λογικό από το παρανοϊκό, εξερευνά το μεταξύ τους. Αντί να κλείνει το νόημα, μένει σε μια θέση ανοιχτότητας, όπου το άτομο παραμένει σε «υπέρθεση» μέχρι να διαλέξει – αν διαλέξει – το ίδιο ποια είναι η θέση του. Με αυτούς τους όρους, το άτομο δεν έχει χάσει την επαφή με την πραγματικότητα· βρίσκεται ανάμεσα σε πραγματικότητες. Η φροντίδα δεν είναι ακριβώς να το επαναφέρουμε, αλλά να συμπλεύσουμε ψύχραιμα, με ασφάλεια και ελευθερία στη μετάβαση.
      Η λεγόμενη πρώιμη παρέμβαση στην ψύχωση παρουσιάζεται συχνά ως επιστημονικά τεκμηριωμένη πρακτική πρόληψης και αντιμετώπισης. Πίσω, όμως, από τον φαινομενικά σωτήριο λόγο της έγκαιρης διάγνωσης και επέμβασης, εδρεύει μια φονική διαχείριση της ψυχικής ετερότητας. Δεν πρόκειται για φροντίδα αλλά για έλεγχο της χρονικότητας της εμπειρίας: η πρώιμη παρέμβαση επιχειρεί να ακυρώσει το παράδοξο, να εκκενώσει την κρίση από δυνατότητες, να εμποδίσει τη μεταμόρφωση, να μετατρέψει το ενδεχόμενο σε παθολογία. Όλα αυτά φυσικά δεν είναι αθώα ή ουδέτερα. Πατάνε πάνω σε μια φοβική αντίληψη της ψύχωσης: αφ' ενός, ως ανεπανόρθωτη εκτροπή που πρέπει να προληφθεί και αφ' ετέρου, ως δημόσιο κίνδυνο που πρέπει να εξοστρακιστεί. Αντί να προσεγγιστεί ως πρόσκληση για χειραφετητικό επαναπροσδιορισμό στάσεων, σχέσεων, νοημάτων, προκρίνεται μια βεβιασμένη επανένταξη στην κανονικότητα. Και με αυτόν τον τρόπο, οι ίδιοι οι φερόμενοι ως φροντιστές όχι μόνο πατώνουν στα σκορ ενσυναίσθησης, παραγνωρίζοντας πως η κανονικότητα ευθύς εξαρχής συνέβαλε στο άνοιγμα της ψύχωσης, αλλά και κακοποιούν τα φροντιζόμενα άτομα, προσθέτοντας στον πόνο τους περίσσεια οδύνη που ξεχειλίζει το ήδη γεμάτο ποτήρι τους.

      5. Στο νεοφιλελεύθερο παράδειγμα, η ευαλωτότητα δεν είναι ανθρωπολογική σταθερά ή πηγή σχέσης, αλλά δείκτης επικινδυνότητας. Εξού και η ευάλωτη στιγμή μας δεν είναι μια γέφυρα σύνδεσης, αλλά πηγή προβλήματος που πρέπει να επισκευαστεί προτού χαλάσει ολόκληρο το σύστημα. Το μοντέλο της πρώιμης παρέμβασης γίνεται έτσι το ψυχιατρικό ανάλογο του νεοφιλελεύθερου βιοπολιτικού ελέγχου: προλαμβάνει το ανεξέλεγκτο, διασφαλίζει την κανονικότητα, και μεταφράζει τη μοναδικότητα του υποκειμένου σε κίνδυνο προς άμεση εξουδετέρωση (Hartmut, 2021).
      Η πρώιμη παρέμβαση αναπαράγει τα ίδια επικοινωνιακά μοτίβα που οδηγούν στην εμφάνιση των ψυχώσεων (Retzer, 2021), κατασκευάζοντας τη χρονιότητα που δήθεν προσπαθεί να αποφύγει. Μυστικοποίηση (Laing, 1965), υπερεμπλοκή, διπλά μηνύματα (Bateson κ.ά., 1956), καμία ανοχή στη σύγκρουση, εξορισμός από την επικοινωνία, συγχρονική αποσύνδεση, αδυναμία αυτονόμησης, ψευτοδιλήμματα εύθραστων συμμαχιών. «Σε βοηθάω επειδή ξέρω καλύτερα για σένα», «σε προστατεύω χωρίς να σε ρωτήσω», «σου δείχνω εμπιστοσύνη, αλλά σε επιτηρώ», «σε κατηγορώ για κρυψίνοια αλλά κάθετί που λες μπορεί και θα χρησιμοποιηθεί εναντίον σου», «είσαι σε κίνδυνο, αλλά μην ανησυχείς, δεν έχεις τίποτα ακόμα» (εργασιακή εξοικείωση με τη διαγνωστική αβεβαιότητα αυτό το λένε), «σε ψυχοεκπαιδεύω να ζήσεις μια ζωή που δεν σου βγάζει νόημα», «η ζωή σου μπορεί να μην είναι στον έλεγχό σου, αλλά τα συμπτώματά σου τα έχουμε υπό έλεγχο», «μη σε νοιάζουν οι παρενέργειες των φαρμάκων, σημασία έχει να είσαι λειτουργικός». Έτσι, τα φροντιζόμενα άτομα βρίσκονται αντιμέτωπα με το υπέρτατο διακύβευμα: αν πουν όχι, θα χάσουν τη φροντίδα – αν πουν ναι, θα χάσουν τον εαυτό τους. Το σύστημα ενισχύει την αμφιβολία του ατόμου για τον εαυτό του και τον κόσμο, οδηγώντας σε περαιτέρω αποδιοργάνωση και (αυτο)στιγματισμό – καθιστώντας τη φροντίδα εξαρτημένη από την υπακοή και τη συμμόρφωση.
      Η πρώιμη παρέμβαση αποτελεί μια παραδοχή αποτυχίας: η αναγνώριση ότι αν τάχα δεν προλάβουμε το πρώτο επεισόδιο, χάσαμε το παιχνίδι, νικηθήκαμε από τη χρονιότητα. Λες και πρόκειται για ζήτημα ταχύτητας και όχι κατεύθυνσης. Λες και η καλή φροντίδα δεν είναι καλή φροντίδα είτε την προσφέρουμε στο πρώτο επεισόδιο είτε στην πεντηκοστή κρίση. Ούτως ή άλλως, η ψύχωση δεν συντονίζεται με τη βολή μας, δεν έρχεται ποτέ σε κοινωνικά εύκαιρο χρόνο, καθιστά αδύνατο το «σαν να μη συμβαίνει τίποτα». Η χειρονομία που προτείνει η πρώιμη παρέμβαση διεκδικεί μια θέση ορόσημο στο πάνθεον της ψυχιατρικής ιστορίας: να εντοπίσουμε το ρήγμα όσο πιο νωρίς γίνεται, να το περιορίσουμε, να το επαναφέρουμε στη φυσική ροή των πραγμάτων. Υπόσχεται αποπλαισιωμένη σωτηρία μέσα από τη γρήγορη ενσωμάτωση ανεξάρτητα από τις επί τόπου ποικιλόμορφες ανάγκες των ανθρώπων.
      Η προγνωστική λειτουργία της πρώιμης παρέμβασης βάσει δεικτών ρίσκου, νευροαναπτυξιακών εντυπωμάτων και προσυμπτωμάτων είναι καθαρός τζόγος σε ξένες πλάτες, που μάλιστα ενισχύει το στιγματιστικό φαντασιακό. Το άτομο ταυτίζεται με τη «διαταραχή» πριν καν εκφραστεί η κρίση, η βεντάλια των δυνατοτήτων κλείνει έτσι που η ταυτότητα συμπιέζεται στη διάγνωση. Η έννοια της πρόληψης στην ψυχική υγεία, όπως αναπτύσσεται στα βιολογικά ή βιολογίζοντα προγράμματα πρώιμης παρέμβασης, συστηματικά αγνοεί το σχεσιακό και κοινωνικό πλαίσιο του ψυχικού πόνου. Το ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι πώς να σώσουμε το άτομο από την ψύχωση, αλλά πώς να διαφυλάξουμε το πρόσωπο μέσα στην εμπειρία του και πώς να συγκρατηθούμε και εμείς ως φροντιστές από την επιβολή, αναγνωρίζοντας ότι το παρανοϊκό μπορεί να είναι η πιο τίμια απάντηση σε έναν παράλογο κόσμο, που ωστόσο προβάλλεται και ως λογικός και ως ότι δεν υπάρχει εναλλακτική και ως τέλος της ιστορίας.
      Η συνοδεία αντιλαμβάνεται την ψύχωση σαν ηρωική έξοδο, σαν κραυγή αναπτυξιακής μετάβασης, σαν μια συμβολική κίνηση όταν η συμβατική γλώσσα έχει εξαντληθεί και αποτύχει – μια πράξη αντίστασης και διεύρυνσης που χρήζει υποστήριξης να ολοκληρωθεί μη γνωρίζοντας εκ των προτέρων σε τι. Προς αυτήν την κατεύθυνση, επιδιώκει να είναι μια διαλογική συν-συνθήκη υπέρ των εξορισμένων από την επικοινωνία, υπέρ της αμφιθυμίας και της κυκλικότητας των αλληλεπιδράσεων. Όσο οι συνοδοί κάνουμε αυτό, τόσο οι συνοδευόμενοι κάνουν το άλλο. Και το αντίστροφο. Σε μια βάση ισότιμης και συνεργατικής ακρόασης και όχι κανονιστικής υπαγόρευσης. Η ευαλωτότητα μάς ενώνει και μας εμπνέει, ακόμα και όταν μας τρομάζει, ακόμα και όταν μας τραυματίζει. Η θαρραλέα επιστροφή των ανθρώπων από την ψυχωτική τους περιπλάνηση μάς καθιστά μάρτυρες ενός θαύματος ζωής και μας ενδυναμώνει συλλογικά.
      Η ψυχωσική κρίση, αν δεν απαξιωθεί και δεν κακοποιηθεί, μπορεί να γίνει πέρασμα. Μπορεί να φέρει νέα μοτίβα σχέσης, νέα νοήματα, νέους κόσμους. Και ίσως αυτή να είναι η πιο ουσιαστική δουλειά που έχουμε ως συστημικοί θεραπευτές: να σταθούμε εκεί όπου ο άλλος καταρρέει – όχι για να τον σώσουμε, αλλά για να του επιτρέψουμε να σωθεί με τους δικούς του όρους. Η συνοδεία, τότε, είναι μια γενναία πράξη ενθάρρυνσης της αντίστασης. Είναι το να σταθούμε δίπλα σε κάποιον χωρίς να τον προδώσουμε. Να του επιτρέψουμε να διατηρήσει τη φωνή του ακόμη και όταν αυτή ακούγεται ανήκουστη. Να τον αναγνωρίσουμε όχι μέσα από διαγνώσεις αλλά μέσα από σχέσεις. Οι συνοδοί, όπως και όλοι οι άνθρωποι στην προσπάθειά τους να προσεγγίσουν το ριζικά διαφορετικό, αντλούμε από τις ψυχωτικές μας ικανότητες χωρίς να χάνουμε τις συμβατικές μας ικανότητες. Εξού και αν εκπαιδευόμαστε, δεν εκπαιδευόμαστε στην ψύχωση των άλλων αλλά πάνω στις δικές μας ψυχωσικές προκλήσεις.